Công ty Điện lực Hà Nội ghi nhận, trong những ngày nắng nóng gay gắt vừa qua, đã có hàng loạt vụ “nổ cầu dao” do phụ tải gia tăng đột biến. Không phải ngẫu nhiên mà Dự án Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả dự kiến sẽ được Quốc hội xem xét, thông qua tại kỳ hợp thứ 7 đang diễn ra. Ông Phương Hoàng Kim – Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học Công nghệ (Bộ Công thương) đã có cuộc trao đổi xung quanh vấn đề này.

EVN đã sẵn sàng bỏ ra tới 20 tỷ đồng cho  chương trình phát triển bình nước nóng sử dụng năng lượng mặt trời

- Những số liệu từ Bộ Công Thương cho thấy, Việt Nam là một trong những nước sử dụng năng lượng khá lãng phí, hiệu suất thấp. Năm 2009, tốc độ tiêu thụ điện tăng 2,45 lần so với tốc độ tăng trưởng GDP, con số này có xu hướng ngày càng cao. Lĩnh vực nào đang “ăn” điện nhiều hơn cả, thưa ông?

Cơ cấu tiêu thụ năng lượng của các nước không giống nhau, tùy thuộc vào mức độ phát triển. Ở Việt Nam, lĩnh vực công nghiệp - xây dựng tiêu thụ khoảng 38%, dân dụng khoảng 36,8%, giao thông vận tải khoảng 20% tổng năng lượng thương mại, cuối cùng còn lại là nông nghiệp, dịch vụ… Chỉ riêng tại Hà Nội, kết quả khảo sát ở 10 doanh nghiệp thuộc nhóm ngành chủ lực như dệt - may, da - giày; cơ - kim khí; điện - điện tử… cho thấy, nếu họ áp dụng biện pháp tiết kiệm năng lượng (TKNL) thì hàng năm sẽ tiết kiệm tới 3,2 triệu kWh điện.

- Như vậy hẳn là việc tiết kiệm năng lượng phải bắt đầu từ lĩnh vực công nghiệp – xây dựng?

Qua khảo sát, có thể thấy còn rất nhiều doanh nghiệp sử dụng công nghệ, thiết bị lạc hậu, công suất kém, tiêu hao năng lượng lớn. Đối với nhiều ngành sản xuất, việc thay thế, cải tiến trang thiết bị có thể giúp tiết kiệm năng lượng rất lớn, khoảng 20 - 30%, thậm chí có một số nơi có thể tới 50%. Ví dụ tại mỏ than Cọc 6, doanh nghiệp đã lắp đặt máy biến tần, nhờ đó tiết kiệm được lượng điện năng rất lớn khi vận hành dây chuyền non tải. Nhiều ngành khác như sản xuất vật liệu xây dựng, sản xuất giấy, hóa chất… đều có tiềm năng tiết kiệm năng lượng (TKNL) rất lớn.

Tuy nhiên, dường như việc đổi mới, cải tiến trang thiết bị không phải lúc nào cũng suôn sẻ, nhanh chóng như mong muốn. Theo Bộ trưởng Bộ Công Thương Vũ Huy Hoàng, mục tiêu Chính phủ đặt ra là đến năm 2015 mới có thể thay thế 20% thiết bị đã lạc hậu hiện nay…

Đúng là có khá nhiều trở ngại, trong đó có thể kể ra các “rào cản” chính như công nghệ, nhận thức của lãnh đạo doanh nghiệp, đội ngũ tư vấn, và có lẽ quan trọng hơn cả là vốn đầu tư. Nhà máy xi măng Hà Tiên II phải đầu tư cỡ 5 triệu USD để có được 3 MW điện năng được sản xuất từ nhiệt năng thu hồi lại được từ quá trình sản xuất. Vẫn biết khoản đầu tư đó đem lại lợi ích lâu dài, nhưng khi nguồn vốn chưa dư giả, doanh nghiệp buộc phải lựa chọn: hoặc mở rộng quy mô sản xuất, hoặc phải tạm dừng sản xuất để thực hiện cải tiến nâng cấp cho TKNL. Rồi tâm lý “vẫn dùng được, bỏ đi thì phí” rất dễ khiến lãnh đạo doanh nghiệp… chặc lưỡi. Có chuyên gia chuyên tư vấn TKNL nói với tôi, phân tích thì kỹ như nhau, trình bày về ưu thế của thiết bị TKNL cũng cặn kẽ như nhau, lãnh đạo doanh nghiệp đều gật đầu tâm đắc, nhưng có ông về làm luôn, có ông mấy năm sau vẫn… như cũ. Tuy nhiên, điều đáng mừng là đã có những doanh nghiệp hiểu rất rõ ích lợi của việc này và họ quyết tâm làm. Ví dụ như tại Tổng công ty Bia Sài Gòn đã thực hiện, áp dụng các giải pháp TKNL cho các nhà máy Bia trong toàn Tổng công ty. Năm 2010, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đã sẵn sàng bỏ ra tới 20 tỷ đồng cho chương trình phát triển bình nước nóng sử dụng năng lượng mặt trời, các nhà sản xuất thiết bị nước nóng sử dụng năng lượng mặt trời cũng đã tham gia tích cực.

- Được biết, Nhà nước có những chương trình hỗ trợ tiết kiệm năng lượng. Doanh nghiệp có khả năng tiếp cận nguồn hỗ trợ này cũng như các nguồn tín dụng cho mục tiêu tiết kiệm năng lượng?

Có các chương trình hỗ trợ, nhưng chủ yếu có ý nghĩa động viên, khuyến khích. Bản thân doanh nghiệp cần chủ động tìm kiếm các nguồn tài chính. Riêng với các công ty chuyên cung cấp dịch vụ năng lượng thì nhiều ngân hàng trong nước và một số tổ chức tài chính quốc tế như Ngân hàng đầu tư châu Âu (EIB), Cơ quan phát triển Pháp (AFD), Ngân hàng phát triển châu Á (ADB)… đều có chương trình cho vay vốn hoặc hỗ trợ tài chính.

- Hộ gia đình với các thiết bị chiếu sáng, thiết bị gia dụng cũng chiếm tỷ trọng lớn trong tiêu thụ năng lượng. Tại rất nhiều địa phương, tiêu thụ điện của hộ gia đình chiếm đến 60 - 70% tổng lượng điện tiêu thụ. Tiềm năng tiết kiệm năng lượng ở phân khúc này như thế nào?

Việc phổ biến tiêu chuẩn và dán nhãn năng lượng cho các thiết bị gia dụng đã được nhiều nước trên thế giới coi là trọng tâm của chương trình TKNL và đã thực hiện rất thành công như các nước Bắc Mỹ, Nhật. Chương trình đã khuyến khích, thúc đẩy chế tạo thiết bị có hiệu quả sử dụng năng lượng cao, theo kết quả tổng kết của một số nước đã giúp cải thiện hiệu suất của các thiết bị điện gia dụng lên 2 - 3 lần.

Tại một số nước, việc dán loại nhãn này là bắt buộc, không chỉ giúp người tiêu dùng dễ dàng lựa chọn khi mua các thiết bị gia dụng, mà còn có thể trở thành hàng rào kỹ thuật để ngăn chặn các phương tiện, thiết bị lạc hậu, hiệu suất năng lượng thấp. Tại nước ta, trong khuôn khổ triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, cũng đang triển khai chương trình tiêu chuẩn và dán nhãn tiết kiệm năng lượng thí điểm cho các thiết bị chiếu sáng, động cơ, quạt điện…, bước đầu cũng đã cho kết quả khả quan. Theo Dự thảo Luật sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả đang được Quốc hội xem xét thông qua tại kỳ họp này, sau một thời gian triển khai với hình thức tự nguyện sẽ tiến hành dán nhãn bắt buộc cho một số phương tiện, thiết bị sử dụng nhiều năng lượng theo lộ trình do Chính phủ quy định.

Bên cạnh đó, việc thay đổi thói quen trong sử dụng năng lượng - không tốn kém tiền của đầu tư chút nào - cũng đóng vai trò rất lớn và trong việc này thì khâu thông tin, tuyên truyền là rất quan trọng. Không phải người dân nào cũng biết khi ngắt hẳn các thiết bị khỏi nguồn điện, không để ở chế độ chờ thì có thể tiết kiệm được 5 - 7% điện năng tiêu thụ. Cùng công suất, nhưng nếu sử dụng điều hòa Inverter thì chi phí ban đầu có cao hơn, nhưng lượng điện tiết kiệm được sẽ nhanh chóng bù đắp khoản chênh đó… Xây dựng được thói quen TKNL là một quá trình không thể một sớm một chiều.

Tôi được biết TP Hà Nội - thông qua Hội Liên hiệp Phụ nữ thành phố -  đang triển khai chương trình vận động 100.000 hộ gia đình hưởng ứng chương trình tiết kiệm điện, dự kiến cuối tháng 10 sẽ tổng kết mô hình. Hy vọng lúc đó sẽ rút ra được nhiều kinh nghiệm bổ ích để nhân rộng ra cộng đồng.

- Liệu cơ quan kiểm định chất lượng có làm xuể không, vì có quá nhiều loại trang thiết bị cần dán nhãn? Trong Ủy ban Thường vụ Quốc hội cũng đã có ý kiến cho rằng, nếu quy định này đưa vào Luật rồi không thực hiện được sẽ dẫn đến “nhờn Luật”.

Kiểm định năng lượng tiêu thụ tùy thuộc vào loại thiết bị và khả năng hạ tầng của các phòng thử nghiệm trong nước. Một số thiết bị điện như chiếu sáng, quạt điện… các phòng thử nghiệm trong nước hoàn toàn đáp ứng được. Tuy nhiên, trong qua trình triển khai, chúng ta sẽ lựa chọn tập trung vào một số sản phẩm trọng điểm, sử dụng nhiều như chiếu sáng, quạt điện, điều hoà không khí, tủ lạnh, động cơ điện.  Hiện nay chúng tôi đang làm thí điểm với các thiết bị chiếu sáng.

Còn các tòa nhà thì sao? Thông tin từ Trung tâm Tiết kiệm năng lượng TPHCM cho biết, tiêu thụ năng lượng cho tòa nhà và hạ tầng trên địa bàn này tăng nhanh hơn khối công nghiệp, vì mỗi năm thành phố xây dựng mới khoảng 3,5 triệu m2 (cả nước là trên 9 triệu m2). Chỉ riêng tuyến metro Bến Thành - Suối Tiên ước sẽ cần tới lượng điện do một nhà máy có công suất 140 MW sản xuất ra, bằng một nửa nhà máy thủy điện Trị An.

Ở nhiều nước phát triển, tỷ trọng năng lượng tiêu thụ cho các tòa nhà thực sự là rất lớn. Tại Việt Nam, tỷ trọng đó chưa lớn như vậy, nhưng chính vì thế chúng ta cần quan tâm đến vấn đề này ngay từ bây giờ. Theo thống kê của Trung tâm Tiết kiệm năng lượng TPHCM, Khách sạn Majestic (TPHCM) đã tiết kiệm được khoảng 1 tỷ đồng tiền điện mỗi năm, mặc dù đây là một tòa nhà đã được xây dựng gần trăm năm, có những hạn chế nhất định trong việc lắp đặt hệ thống thiết bị mới. Việc tắt, bật đèn chiếu sáng, cài đặt nhiệt độ phòng hợp lý, chỉ vận hành các loại máy giặt, rửa khi đầy tải, kêu gọi khách hàng sử dụng lại khăn tắm, ga giường… tưởng chừng là “chuyện nhỏ” nhưng hiệu quả đem lại là rất đáng kể. Ví dụ như tăng điều hòa thêm 1oC, tòa nhà sẽ tiết kiệm được khoảng 3 - 4% điện năng tiêu thụ.

Quan tâm đến điều này ngay từ khi xây dựng các cao ốc mới, chúng ta có thể lựa chọn vật liệu xây dựng, thiết kế kiến trúc sao cho tận dụng được nhiều ánh sáng, gió trời, lắp đặt hệ thống thiết bị điện sao cho hiệu quả nhất.

- Vâng, nguyên lý khá rõ ràng và đơn giản, nhưng khi áp dụng trên thực tế chắc chắn cần phải có đội ngũ chuyên gia tư vấn giỏi nghề. Hiện nay tại Việt Nam đã có trường chuyên đào tạo chuyên gia về tiết kiệm năng lượng chưa?

Trường đào tạo chuyên về TKNL thì chưa, nhưng các trường đào tạo kỹ thuật như Đại học Bách Khoa hay Đại học Điện lực đều có giảng dạy các môn học về TKNL, riêng trường Đại học Điện lực có khoa về Quản lý Năng lượng. Kỹ sư của từng chuyên ngành như than, dệt may, hóa chất… đều có học các môn học về công nghệ và từ đó có thể áp dụng được các cải tiến TKNL. Chúng ta đang trong quá trình xây dựng và phát triển lực lượng tư vấn. Không thể nói không còn những hạn chế, nhưng tôi cho rằng ta hoàn toàn có thể có những kỹ sư tư vấn giỏi, đủ năng lực. Vừa qua, bên cạnh TPHCM đã có trung tâm này từ trước, tại nhiều tỉnh thành trong cả nước cũng đã hình thành những trung tâm chuyên tư vấn và cung cấp giải pháp tiết kiệm năng lượng hoạt động khá hiệu quả như tại Hà Nội, Tiền Giang, Hải Phòng…

Có một yếu tố quan trọng ở đây là thị trường. Có thị trường, có nhu cầu về TKNL thì tất sẽ sinh ra đội ngũ tư vấn giỏi. Nhưng có thị trường hay không lại phụ thuộc vào nhiều yếu tố đó là nhận thức của lãnh đạo doanh nghiệp, của người dân… Tóm lại, đó là những yếu tố có quan hệ hữu cơ, không thể tách rời.

- Xin cảm ơn ông!